Dossier - Illegaal afval

Antwerpse haven is belangrijke draaischijf voor export van illegaal afval naar de derde wereld

De geïndustrialiseerde wereld dumpt op onverantwoorde wijze elektronisch afval - ook wel e-waste genoemd - en ander afval in de derde wereld. Vlaams volksvertegenwoordiger en fractieleider Rudi Daems (Groen!) bestudeerde de afvalstromen vanuit de Antwerpse haven naar ontwikkelingslanden zoals India en West-Afrika. Hij onderzocht het scheepsverkeer in de Antwerpse haven en trok vorige week met een cameraploeg van de VRT en een redacteur van De Standaard naar het West-Afrikaanse land Ghana. Wat hij daar zag, tart alle verbeelding. De Westerse afvalstromen afkomstig van afgedankte elektrische en elektronische apparaten (AEEA) zoals pc’s en tv’s worden daar op mens- en milieuonverantwoorde wijze verwerkt. Hieronder het verhaal over de levensloop van ons elektronisch afval en de schrijnende impact van onze vervuiling op de gezondheid van mensen en hun leefomgeving.

Van product naar afval

Jan Maes woont in de Kerkstraat 6 in Hasselt. Zijn oude TV gaat naar het containerpark want hij kreeg voor Valentijn een flatscreen van zijn vrouw. Jef Peeters uit Kasterlee brengt zijn oude koelkast terug naar de winkel waar hij een nieuwe (zonder CFK’s) koopt wat beter is voor het milieu. Meneer Maes en meneer Peeters keren tevreden naar huis, want ze zijn ervan overtuigd dat dankzij hun recyclagebijdrage aan Recupel de oude toestellen correct worden gerecycleerd. Zij vinden dit terecht heel belangrijk want zij weten dat de chemische stoffen in deze toestellen uitermate schadelijk zijn voor mens en milieu. Maar kunnen meneer Maes en meneer Peeters wel op beide oren slapen?

In theorie, ja. Vlaanderen heeft namelijk een wetgeving die producenten van elektrische apparaten verplicht hun toestellen terug te nemen en te recycleren volgens de geldende duurzaamheidcriteria. En ook ons land kent verschillende recyclagebedrijven die transparant werken, zoals Apparec in Willebroek.

Europa heeft ook een beleid dat het exporteren van dit soort afgedankte elektrische apparaten naar ontwikkelingslanden onderwerpt aan strenge wetgeving (EVOA-Verordening), die is gebaseerd op de Basel-Conventie van 1989 en intussen door 170 landen wereldwijd werd ondertekend. Hierin staat dat exporteurs van afgedankte elektrische apparaten een goedkeuringsprocedure moeten volgen in het land van vertrek met nadien een bevestiging in het land van bestemming dat het afval daar in goede handen is terecht gekomen en correct wordt gerecycleerd. Het exporteren van afgedankte elektrische apparaten die niet functioneren is simpelweg bij wet verboden. Het exporteren van bepaalde goederen voor hergebruik is wel toegelaten als daarvoor door het land van bestemming een toestemming wordt gegeven.

Van afval naar giftig exportproduct verscheept vanuit Antwerpen

Maar helaas, tussen wetten en werkelijkheid staan mensen met andere belangen, vaak veel machtiger dan de controlerende instanties. In de praktijk kunnen meneer Maes en Peeters niet op beide oren slapen. Zij hebben hun werk gedaan, maar anderen verzuimen. Rudi Daems trok op onderzoek naar de Antwerpse haven, en kon met eigen ogen zien hoe bepaalde kaaien op Rechter- en Linkeroever gespecialiseerd en ver in het buitenland bekend zijn in het exporteren van oude wagens, koelkasten, computers, TV’s, etc. Soms werden zelfs containers met regelrecht schrootafval aangetroffen.

Het bezoek aan de haven van Antwerpen toonde aan dat de hele haven een kaas met heel grote gaten is. De douane doet wat ze kan, maar komt middelen tekort om voldoende slagkrachtig op te treden. Met de federale milieu-inspectie verantwoordelijk voor doorvoer van afval en Vlaamse milieu-inspectie verantwoordelijk voor in- en uitvoer van afval in de Antwerpse haven is het zo mogelijk nog erger gesteld. Zij hebben elk 2 inspecteurs op het terrein om alle containertransporten te controleren en desnoods te verbaliseren. Het gebeurt dus zelden dat een container zonder vervoersdocument of zonder geldig vervoersdocument terug naar afzender wordt gestuurd.

Maar ook in de ambtelijke afwerking schort één en ander. Op basis van een Europese Verordening 1031/2006 betreffende de overbrenging van afvalstoffen (EVOA) is het exporteren van afval naar niet OESO-landen (ontwikkelingslanden) sowieso verboden. Algemeen gesteld kunnen we – op basis van inspectieprogramma’s in ons land en in het buitenland - stellen dat minstens de helft van alle containers met bestemming derde wereld illegaal is. Voor alle duidelijkheid: het gaat dan niet enkel om elektrische apparaten, maar bijvoorbeeld ook over papier, plastics en schrootafval. Zoals reeds vermeld, het exporteren van bepaalde goederen voor hergebruik is wel toegelaten als daarvoor door het land van bestemming een toestemming wordt gegeven. Maar dan moet de afzender van dit soort goederen hiervoor in ons land een procedure van ambtelijke goedkeuring (OVAM) volgen. Dit is voor West-Afrika bijvoorbeeld nog nooit gebeurd. Bovendien moeten er garanties zijn dat deze goederen effectief kunnen hergebruikt worden en nadien op een milieutechnisch correcte wijze worden verwerkt. Deze garantie is er in de meeste landen niet.

Over hoeveel afval gaat het dan?

Vandaag produceert elke Vlaming jaarlijks gemiddeld 21 kg AEEA elektronisch afval. Ongeveer 1/3 daarvan of zo’n 8 kg wordt via de officiële kanalen ingezameld en geregistreerd. Het is niet volledig duidelijk waar de overige 13 kg naartoe gaat (zolder, grijze zak, schroothandel, shredderbedrijven, export,…). Maar het is een feit dat een aanzienlijk deel daarvan verscheept wordt naar de derde wereld. Dat kon Rudi Daems met zijn eigen ogen vaststellen.

Van Antwerpen naar dumpingplaats in derdewereldland

We spitsten onze aandacht toe op 2 vrachtschepen (Julie Delmas en MSC Suez) en één land van bestemming: Ghana. Begin januari vertrokken beide schepen vanuit de haven van Antwerpen naar Ghana. Deze vrachtschepen kwamen op 24 januari 2009 in de havenstad Tema toe. Beide schepen bevatten containers die als ‘verdacht’ werden gesignaleerd. Het ging ondermeer over afgedankte elektronische apparaten, die deels op de tweedehandsmarkt terechtkwamen maar deels ook direct werden vervoerd naar dumpingplaatsen waar deze toestellen manueel worden bewerkt.

Wat op deze dumpingplaatsen gebeurt, tart alle verbeelding. Jonge mensen, kinderen, soms ook kleine kinderen van 5 jaar en jonger, gaan met blote handen en zonder enige beschermende kledij deze toestellen te lijf, in de hoop een centje mee te pikken van de grondstoffen die in deze toestellen te vinden zijn, zoals metaal, koper en aluminium. Vaak worden koelkasten met CFK’s of computers met zware metalen, PCB’s en broomhoudende stoffen door deze kinderen in open lucht verbrand zonder enige bescherming en vlakbij woonwijken. De rookwolken zijn uiterst giftig (o.a. dioxines en zware metalen) en veroorzaken ernstige gezondheidsschade. Afvalstoffen worden zonder meer in vijvers gegooid, en komen uiteindelijk in de oceaan terecht. Wij, de rijke westerse landen, mogen niet toelaten dat derdewereldlanden opdraaien voor ons afval en ziek worden door ons vergif.

Deze giftige dumping is ontoelaatbaar!

Dit kan zo niet langer. Hieronder volgt een opsomming van de maatregelen die dringend moeten worden genomen om dit onrecht tegen te gaan. Deze maatregelen zijn niet onrealistisch, wat er gebeurt met ons giftig afval is dat wel.

1. Versterk de milieu-inspectie en de douane
   Eerdere rapporten van EU-inspecties (Seaport-programma 2005) geven aan dat het schoentje vooral wringt bij het gebrek aan inspectie. Het is werkelijk niet doenbaar dat een handvol milieu-inspecteurs de ganse haventrafiek overschouwt en alle risicotrafieken controleert. Fysieke controles op het terrein, in de haven komen te weinig voor. Groen! stelt voor om de federale inspectie (bevoegd voor doorvoer) te vertienvoudigen in menskracht en de Vlaamse milieu-inspectie (bevoegd voor in- en uitvoer) te vervijfvoudigen.
2. Sluit de achterpoortjes in de Vlaamse havens
   De Vlaamse havens zijn te weinig kordaat in het weren van verdachte trafieken. Het is bijvoorbeeld nog steeds zeer gemakkelijk om containers te verschepen zonder vervoersdocumenten, of met vervoersdocumenten die niet overeenstemmen met de containerinhoud. De havens moeten een gedragscode hiervoor afspreken. Groen! stelt ook voor dat de douane hier meer mogelijkheden tot ingrijpen krijgt.
   In Antwerpen kunnen containers op transport gezet worden zonder vervoersdocumenten. Dit is bijvoorbeeld niet meer mogelijk in de haven van Rotterdam, waar containers zonder geldige vervoersdocumenten niet toegelaten worden op de terminals. Het is dan ook niet verwonderlijk dat een deel van de trafiek verhuist van Rotterdam naar Antwerpen.
   Groen! stelt eveneens voor dat de zogenaamde ‘scan’ voor containers naar risicobestemmingen systematisch gebeurt. In deze tijden van technologische vooruitgang en snufjes allerhande kan dat nu toch echt niet zo moeilijk zijn. Het is ook niet aanvaardbaar dat een scan er al lang werkloos bijstaat in Antwerpen omdat er problemen zijn met de Regie de Gebouwen.
3. Richt een gespecialiseerde milieurechtbank op
   Het is een oud zeer in ons land. Als er reeds processen-verbaal zijn opgemaakt, komen ze vaak op de parketten terecht waar er verder weinig tot niets mee gebeurt. Het aantal vervolgingen van milieumisdrijven in ons land ligt bedroevend laag, en verschilt bovendien sterk van gerechtelijk arrondissement tot arrondissement (Cf Vraag van volksvertegenwoordiger Stefaan Van Hecke aan Justitieminister Vandeurzen).
   Groen! stelt voor dat de slagkracht van justitie wordt vergroot door expertise over bijvoorbeeld milieu- en stedenbouwkundige misdrijven te bundelen in één of meerdere milieurechtbanken. Want de geloofwaardigheid van ons beleid staat of valt met een goede handhaving en eventuele sanctionering.
4. Verstreng de Europese wetgeving inzake export van gevaarlijk afval
   Groen! is van mening dat Europa het debat moet voeren over een strengere wetgeving voor het overbrengen van afgedankte apparaten en ander afval naar landen die niet beschikken over de juiste en milieuverantwoorde verwerkingsmogelijkheden. Het is zelfs een debat waard of er überhaupt wel afgedankte tweedehandscomputers naar de derde wereld mogen vervoerd worden, als het land van ontvangst niet kan aantonen of ze over goede recyclagefaciliteiten beschikken.
5. Richt een Europese inspectiemacht op
   De Europese Unie heeft enkele jaren geleden een kans gemist om naar aanleiding van de IMPEL-acties een Europese inspectiemacht op te richten. Want het heeft inderdaad weinig zin om een stringent beleid te voeren in de haven van Rotterdam als tegelijk andere havens afvalcontainers spreekwoordelijk met open armen ontvangen. Europa heeft de mogelijkheid om in het kader van de herziening van de EU-RL over elektronische apparaten deze inspectiemacht wel in te voeren. We vragen dat ons land daar een proactieve rol in opneemt tijdens de onderhandelingen over de herziening van de EU-Richtlijn.
6. Veeg voor eigen deur en verbeter de inzamelsystemen
   Vlaanderen scoort gemiddeld niet slecht wat betreft de inzameling van AEEA: zo’n 1/3 van alle afgedankte AEEA komt in de officiële circuits terecht. Maar dit betekent ook dat nog steeds 2/3 via andere kanalen terecht komt op plaatsen waar deze verwerking mogelijk niet correct verloopt. We zijn van mening dat ook in de inzameling het nog beter kan, en verdachte tussenhandelaars (schroothandelaars, exporteurs,…) moeten geweerd worden uit de inzamelcircuits. Hier ligt een belangrijke verantwoordelijkheid bij de producenten die hun verkooppunten er attent moeten op maken dat deze grijze circuits niet kunnen.
7. Respecteer het nabijheidbeginsel
   In ons land is een sterke recyclage sector aanwezig. We horen technologisch tot de top in de wereld. De milieutechnologiesector is trouwens ook een belangrijke werkverschaffer. Daarom pleit Groen! ervoor dat we – het nabijheidprincipe indachtig – ernaar streven om maximaal onze afgedankte apparaten hier te recycleren en te verwerken, zeker als we weten of vermoeden dat er geen evenwaardige recyclagemogelijkheden bestaan in het land van bestemming, zoals Ghana.
8. Zet samenwerking op met autoriteiten in de derde wereld
   Uit het bezoek aan West-Afrika is duidelijk gebleken dat er dringend nood is aan een versterking van de inhoudelijke capaciteit van de haven- en overheidsdiensten. Veel ambtenaren zijn van goede wil, maar zijn bijvoorbeeld niet vertrouwd met de Basel-Conventie over de export van gevaarlijke afvalstoffen, of beschikken niet over de juiste wettelijke en administratieve instrumenten om kordaat op te treden. Het is daarom ook niet verwonderlijk dat tijdens ons bezoek aan de haven van Tema het de eerste keer was dat de EPA – de Ghanese milieu-inspectie – een container openmaakte om te controleren!
9. Verhoog de producentenaansprakelijkheid en schaf de Recupel-bijdrage af
   Groen! stelt voor om de recyclage-bijdrage die elke Vlaming betaalt bij aanschaf van een nieuw apparaat af te schaffen. Dit is niet omdat we niet geloven in het nut van recyclage van deze apparaten. We zijn van mening dat de producenten voor de volle 100% verantwoordelijk gesteld moeten worden voor én de productie, én de inzameling én de correcte verwerking van deze apparaten. De kosten dienen volledig geïnternaliseerd te worden.
10. Pak het probleem aan aan de bron: productbeleid
    Dit is het belangrijkste punt. Acties van Greenpeace in Nederland legden de vinger op de wonde. Ze eisten o.m. van Philips om hun goederen en producten zodanig te ontwikkelen dat ze niet langer giftige en schadelijke componenten bevatten. Dan loont het niet langer de moeite om de metalen en non-ferro componenten door kinderen te laten recycleren met zeer verstrekkende gevolgen voor hun gezondheid. Onder het motto ‘beter voorkomen dan genezen’ moet de begin- en eindverantwoordelijkheid gelegd worden bij de producent van de goederen. In deze context past ook volledig het verhaal van de Duitse professor Michael Braungart en zijn ‘Cradle to cradle’ concept. We voorkomen afval “als we ophouden met het maken van ‘minder slechte’ producten en uitsluitend nog intelligente producten ontwerpen, gemaakt van materialen die we steeds weer kunnen teruggeven aan technische of biologische kringlopen.”

Het is een zorg van ons allen!

Groen! wil graag een oproep doen aan iedereen: consumenten, producenten, beleidsmakers, nieuwsmedia,… Los van verdienstelijke pogingen om achterpoortjes te dichten, los van eenieders stijgend milieubewustzijn, zijn wij als geïndustrialiseerd land, net zoals de andere Europese landen, bezig met een onaanvaardbare sociale en ecologische dumping in landen die minder gewapend zijn tegen dit soort excessen.

In onze eigen Westerse landen is er gelukkig intussen een voldoende groot milieubewustzijn waardoor praktijken zoals het verbranden van elektrisch en elektronisch die dioxines bevatten bij ons al lang gebannen zijn. Er bestaan hiervoor goede recyclagebedrijven in ons land, zoals bijvoorbeeld Apparec in Willebroek en Umicore in Hoboken.

Maar we mogen niet toelaten dat we uit gemakzucht ons afval naar derdewereldlanden exporteren en daar arme mensen met ons schadelijk vergif opzadelen. Laten we daarom mondiaal, Europees, op Belgisch en op Vlaams niveau alle achterpoortjes sluiten, in de eerste plaats in de Europese havens. Allen door een massale uiting van ongenoegen en verontwaardiging door iedere milieubewuste persoon, organisatie, beweging en zelfs bewuste producent en politicus zullen minder bewuste producenten en politici er echt iets aan doen.

Deel