10 maa 2015

Als de onderzoeker ook een CEO is

Willen we onderzoekers niet nog meer in de armen van de farmaceutische industrie drijven, dan moeten we onafhankelijke federale wetenschapscentra net meer financieren en tegelijk waken over de transparantie van hun werking, zegt Petra De Sutter.

Het artikel 'Hoe Europa de farma pampert' (DS 7 maart) beschrijft hoe het Innovative Medicines Initiative (IMI), een publiek-privaat consortium dat door de Europese Unie (en dus met belastinggeld) wordt gefinancierd, leidt tot een boost in het onderzoek naar nieuwe medicijnen. De opbrengst van dat onderzoek komt echter vooral de 'Big Farma' ten goede. Het IMI is bedoeld om de Europese achterstand tegenover de Verenigde Staten goed te maken, maar Europa lijkt daardoor niet alleen goede, maar ook slechte praktijken van de VS over te nemen. In het stuk wordt duidelijk hoe de projecten door Big Farma worden gestuurd, en hoe de academische instellingen weinig zeggenschap hebben en al helemaal niet delen in de winsten.

Het IMI-verhaal is maar een volgende stap in een evolutie die al even aan de gang is. De tijd dat universiteiten alleen met fundamenteel onderzoek bezig waren en de industrie met toegepast onderzoek, is allang voorbij. Meer en meer onderzoek aan de universiteiten is toegepast, intellectuele eigendom wordt goed beschermd en spin-offs rijzen als paddenstoelen uit de grond, onder andere in de biomedische sector. Enerzijds kun je stellen dat dit een goede besteding van publiek geld is, anderzijds wordt de lijn tussen de onafhankelijke onderzoeker en de aandeelhouder soms erg dun. Af en toe publiceren onderzoekers hun resultaten niet meer, maar nemen ze meteen patenten, nog voor duidelijk is dat een nieuwe techniek een meerwaarde betekent. In de medische wereld worden nu bijvoorbeeld meer en meer klinische studies uitgevoerd, niet meer op vraag van de industrie (waarvan het logisch is dat ze haar intellectuele eigendom beschermt), maar op vraag van patenthoudende onderzoeksconsortia, waarin academische onderzoekers zetelen. Een vreemde evolutie, want tegelijk pleiten velen in onze kenniseconomie voor 'open sourcing' en toegankelijke publicaties. Gedeelde kennis is dubbele kennis, niet?

Belangenvermenging

Als academici tezelfdertijd onderzoeker en ceo van een of andere spin-off zijn, is het niet langer duidelijk welke belangen ze dienen. Universiteiten moeten uiterst transparant zijn en omzichtig omspringen met de pogingen intellectuele eigendommen van hun onderzoekers te verzilveren. Belangenvermenging gaat in tegen het charter van de ethische code van de (door de overheid betaalde) academische onderzoeker en mag niet getolereerd worden. De belastingbetaler moet erop kunnen vertrouwen dat de onderzoeker het algemeen belang dient. En als de universiteit patenten verzilvert, kan dat maar als de winsten geherinvesteerd worden in de instelling en het onderzoek. Ook kleven er risico's aan het feit dat de controle op wat er gebeurt met publieke onderzoeksfondsen, wordt uitgevoerd door de beperkte gemeenschap onderzoekers zelf. 'Peer review' werkt meestal wel goed wanneer wetenschappelijke resultaten moeten worden beoordeeld, maar als er vooraf fondsen worden toegekend, is in een klein land als België onafhankelijkheid nodig. In sommige andere landen worden evaluaties al langer door buitenlandse en onafhankelijke experts gedaan, via formele en billijk vergoede procedures, en het is goed dat bijvoorbeeld ook het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek (FWO) nu meer die richting uitgaat.

Het IMI is een voorbeeld van waar het met ons biomedisch en farmaceutisch onderzoek naartoe gaat. Bedrijven besteden hun fundamentele onderzoek uit aan academische instellingen, en die richten hun onderzoek meer en meer op de mogelijke industriële toepassingen en dus de bedrijfswinsten. Daardoor sponsort de overheid inderdaad de farma-industrie, zonderreturn on investment, tenzij men alleen de Europese tewerkstelling door die multinationals als meerwaarde beschouwt. Onafhankelijk onderzoek dreigt te verdwijnen, en onderzoek naar ziekten of medicijnen die niet meteen tot grote winsten zullen leiden al helemaal. De kritiek van professor emeritus interne geneeskunde Marc De Broe (UA) op de macht van het IMI en de bezorgdheid van immunoloog Geert Leroux (UGent), dat onderzoek zo met de handrem op gebeurt, zijn dus meer dan terecht.

Gezien het weinig waarschijnlijk is dat de huidige evolutie te stoppen zal zijn, kunnen we alleen maar heil verwachten van een sterke overheid die het algemeen belang en de volksgezondheid boven aan de agenda blijft plaatsen. Als men alles aan de markt overlaat, zal biomedisch en farmaceutisch onderzoek alleen nog gebeuren in die domeinen die de markt belangrijk vindt, en dat is niet altijd in het belang van de burger. Vrijhandelsakkoord Het lijkt weinig waarschijnlijk dat Europa van koers zal wijzigen, gezien de uiterst sterke krachten die de onderhandelingen rond het nieuwe vrijhandelsakkoord met de VS (Transatlantic Trade and Investment partnership of TTIP) snel willen doen landen. Als dat akkoord realiteit wordt, zullen de markt en de belangen van grote multinationals, ook in de farmasector, nog meer aan invloed winnen. Dan komen we helemaal in Amerikaanse toestanden terecht, waar onderzoekers een medische ontdekking patenteren en aan patiënten aanbieden, nog voor enige studie de effectiviteit heeft aangetoond.

Gelukkig is het in Europa nog zo ver niet, maar we moeten waakzaam blijven. In ons land moeten we instellingen zoals het Fonds Wetenschappelijk Onderzoek (FWO) en het federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (KCE) net méér middelen toekennen en zeker niet besparen, zodat onderzoekers niet verder in de armen van de farmaceutische industrie worden gedreven voor hun fondsenwerving.

Ik wil als wetenschapster én politica een oproep doen aan alle wetenschappers én politici, om in ons land het onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek te versterken en daarnaast te ijveren voor de opperste transparantie en integriteit bij de verzilvering van de resultaten van het Vlaams academisch onderzoek. Wat door de maatschappij wordt bekostigd, móét terugvloeien naar de maatschappij.

Petra De Sutter

10/03/2015, verschenen in De Standaard

Vind Groen in je buurt

Vind je gemeente

We gebruiken cookies om er zeker van te zijn dat je onze website zo goed mogelijk beleeft. Lees meerOK