Dossier: politieke vernieuwing

23 juni 2021

Het vertrouwen in de Belgische politiek staat op een laag peil. Populisme tiert welig, traditionele partijen vallen af. En dan is er nog de communautaire breuklijn in België, die alles zoveel complexer maakt.

Onze democratie is dringend toe aan vernieuwing. Aan een model waarbij mensen niet alleen om de vier of vijf jaar een bolletje kleuren, maar ook buiten verkiezingsperiodes hun zeg mogen doen. Maken we van politieke en democratische vernieuwing een prioriteit? Dan versterken we het geloof in politiek als positieve kracht.

Dit moet je weten

De democratie staat onder druk

Bij veel burgers, politici en experts heerst het gevoel dat onze democratie nationaal en internationaal in crisis verkeert. Kiezers haken af, traditionele partijen zijn in verval, en coalitievorming verloopt moeizaam. En dus niet alleen in België.

Daarnaast hebben burgers het gevoel dat ze de controle over het beleid kwijt zijn. Dat gevoel is gebaseerd op een realiteit, maar heeft vooral te maken met liberalisering en globalisering. Tegelijkertijd slagen internationale instellingen als de Europese Unie er nog onvoldoende in om een volwaardig democratisch tegengewicht te bieden.

De democratie staat onder druk van fake news en toenemende polarisering 

Democratie is een georganiseerd meningsverschil, waarbij je respect hebt voor een aantal spelregels. Checks and balances, waarbij de verschillende machten en instellingen zich aan elkaar moeten verantwoorden,houden de meerderheid in toom en geven de minderheid de kans om te proberen de volgende keer een meerderheid te vormen. Omgekeerd erkent de minderheid de legitimiteit van de meerderheid. Ze gebruikt blokkeringsmechanismen alleen als een noodrem, niet om de instellingen permanent lam te leggen.

Het probleem: dit model staat onder druk in tijden van fake news en toenemende polarisering, waarbij de tegenstander een vijand wordt wiens legitimiteit je niet meer erkent.

De democratie toont ook heel wat veerkracht

Wereldwijd blijven burgers opkomen voor meer democratie, van Hong Kong over Oekraïne tot Zuid-Amerika. De bloederige afloop van de Arabische Lente heeft aangetoond dat het pad naar democratie niet altijd over rozen verloopt. Dat zagen we ook in de Franse revolutie: die leidde niet van de ene dag op de andere tot de democratie van vandaag.

Zelfs in landen waar populistische leiders de democratische rechtsstaat aanvallen, toont de democratie veerkracht. Sommige zaken, zoals het verval van klassieke partijen, zijn deels ook het bewijs van de levenskracht van de democratie: kiezers stemmen niet meer zomaar uit gewoonte of trouw, maar maken elke verkiezing opnieuw actief een keuze.

Een gezonde democratie is een democratie die zich regelmatig verfrist en inspeelt op de noden van haar burgers

Vooral op lokaal vlak bloeien er heel wat nieuwe initiatieven en burgerbewegingen.

Soms los van bestaande politiek en instellingen, soms heel bewust in sterke interactie, in de vorm van kritiek of samenwerking.

Haalt België het jubileumjaar 2030 (zijn 200ste verjaardag)?

Wat er in België gebeurt, staat niet los van evoluties in de rest van Europa en de wereld. Het is dus kort door de bocht om de huidige crisis te framen als een louter institutionele crisis 'van bij ons', of als het ultieme bewijs dat België niet meer werkt. Opkomst van populisme, verval van traditionele partijen: het fenomeen doet zich zowat overal voor en neemt vaak nog veel extremere vormen aan. Dat geldt ook voor de herhaaldelijk moeizame regeringsvorming: in Israël en Spanje moest men zelfs al verschillende keren opnieuw naar de stembus omdat het helemaal niet lukte om een regering te vormen.

Ons model van staatshervormingen botst op zijn grenzen

De communautaire breuklijn – een van de klassieke breuklijnen in de Belgische politiek – maakt alles nog complexer. Ze leidt ertoe dat tegenstellingen of problemen die niet altijd (puur) communautair van aard zijn, wél communautair worden. Terwijl de opvattingen van kiezers in het noorden en zuiden van België over de meeste thema's eigenlijk niet zo verschillend zijn (al uiten ze zich wel in totaal andere verkiezingsuitslagen).

Ons model van staatshervormingen botst duidelijk op zijn grenzen. Zes staatshervormingen hebben gezorgd voor een bijzonder complexe institutionele architectuur. Samenwerken is in de eerste plaats een kwestie van houding, maar structuren kunnen die samenwerking wel stimuleren – of net bemoeilijken.

Het kan anders

Groen kiest voor een verdieping en versterking van de democratie. Die verdieping berust op twee pijlers: de representatieve democratie verbeteren en (veel) meer ruimte creëren voor betrokkenheid van burgers.

Democratie is meer dan één keer om de vier of vijf jaar een bolletje kleuren. Democratische vernieuwing betekent ook en vooral dat beide sferen – representatieve democratie en burgerparticipatie – geen gescheiden werelden blijven, maar veel sterker op elkaar inwerken. Politici, verkozen raden en het parlement kunnen zich voor een deel heruitvinden door zich meer in die tussenruimte te bewegen.

Tegelijkertijd volstaat democratische vernieuwing niet als antwoord. Want burgers willen resultaten zien. Dat vraagt om politici die zich niet opsluiten in het eigen gelijk, maar met open vizier het debat aangaan en oplossingsgericht werken. Politici die minder belang hechten aan een strikte tegenstelling tussen meerderheid en oppositie, en niet vinden dat alleen politieke partijen macht mogen hebben.

Hoe we met Groen gaan voor democratische vernieuwing? Ontdek hieronder onze uiteenlopende initiatieven (op alle niveaus).

1. Federale kieskring, Senaat afschaffen, stemrecht op 16 en burgerparticipatie

Wij ijveren voor de invoering van een federale kieskring. Daarbij wordt een belangrijk deel van de federale parlementsleden verkozen in een kieskring voor heel België. Zo gaan we communautaire polarisatie tegen, te wijten aan verkozenen die alleen rekening moeten houden met de kiezers in hun eigen taalgemeenschap. Het is belangrijk voor de democratische legitimiteit dat kiezers kunnen stemmen voor alle partijen in de federale regering die het land bestuurt.

In 2024 zullen jongeren vanaf 16 jaar kunnen meebeslissen wie er in Europa aan zet komt

De afschaffing van de Senaat kan grondwettelijk niet tijdens deze regeringsperiode. Maar ze staat voor ons wel op de agenda bij een volgende staatshervorming. In afwachting van de afschaffing doet de Senaat haar werk correct en zo efficiënt mogelijk.

De huidige Vivaldi-regering maakt werk van stemrecht bij Europese verkiezingen vanaf 16 jaar. In 2024 zullen jongeren vanaf die leeftijd kunnen meebeslissen wie er in Europa aan zet komt. Onder impuls van Groen maakt de regering zo een positieve keuze: voor meer democratie, voor meer Europa en voor de jonge generaties. Ook voor de lokale verkiezingen pleit Groen voor stemrecht op 16 jaar.

Op federaal niveau wordt ook werk gemaakt van nieuwe vormen van burgerparticipatie. Via gemengde commissies worden burgers rechtstreeks betrokken bij het werk van het federaal parlement. Zo zullen ze kunnen meepraten en voorstellen doen rond verschillende thema's, en ook rond politieke vernieuwing en staatshervorming.

2. De democratie leeft lokaal

Het lokale niveau – de wijk en de buurt, steden en gemeenten – is bij uitstek het niveau waar democratische vernieuwing leeft. In Vlaanderen, Brussel en over de hele wereld zie je lokaal heel wat interessante praktijken en experimenten. Groene burgemeesters, schepenen en gemeenteraadsvoorzitters trekken daarbij vaak aan de kar:

  • Het stadsdistrict Antwerpen is al jaren een pionier met de burgerbegroting.
  • Met een burgerbudget en 'gemeenteraad on tour' versterkt Alken de band tussen gemeentebestuur, burgers en administratie.
  • Burgerpanels in onder andere Mechelen en Oud-Heverlee krijgen de kans om mee de koers van het lokale bestuur uit te tekenen.

Ook vanuit Vlaanderen willen we de versterking van de lokale democratie ondersteunen. Niet door de opkomstplicht voor lokale verkiezingen af te schaffen, zoals de Vlaamse regering van plan is. Wel door burgerparticipatie stevig te ondersteunen en te verankeren, en door stemrecht op 16 jaar in te voeren.

Daarnaast willen we in het schepencollege een sterker genderevenwicht garanderen. Want vandaag kunnen gemeenten zich nog altijd beperken tot amper één vrouwelijke schepen.

3. Burgemeestersconferentie verbindt parlement en lokale besturen

De Vivaldi-regering beschouwt de lokale besturen als een belangrijke partner met een cruciale laboratoriumfunctie. Want het is op hun niveau dat er veel experimenten gebeuren en nieuwe dingen worden uitgeprobeerd, ook rond democratische vernieuwing. Daarom doen de burgemeesters in ons land elk jaar mee aan een burgemeestersconferentie. De bedoeling? Goede praktijken uitwisselen, en een dialoog opstarten tussen het federale en lokale niveau over grote maatschappelijke uitdagingen.

Daarnaast heeft de federale overheid bij elke maatregel oog voor de effecten op lokale besturen. Aanvullend op de jaarlijkse burgemeestersconferentie organiseert ze ook op structurele basis overleg met haar vertegenwoordigers.

4. Eerste burgercommissie Brussels parlement: unieke vernieuwing

Onder impuls van Groen werd de participatieve democratie in Brussel op korte tijd versterkt en uitgediept. Amper enkele maanden na de inzwering van het Brussels parlement werd het reglement aangepast, zodat voortaan burgercommissies mogelijk zijn. Het is de eerste keer dat zoiets gebeurt – wereldwijd. En het is een belangrijke stap naar een samenleving waarin mensen hun stem voortdurend laten horen.

De burgercommissies in Brussel zijn de eerste van hun soort in de wereld

10.000 Brusselaars werden geloot om mee te doen aan het project. Ongeveer 10 procent van hen reageerde positief op de uitnodiging, en uiteindelijk kwam er een divers panel van 45 mensen uit de bus. Zij buigen zich samen met experten en 15 parlementsleden over zelfgekozen thema’s zoals de uitrol van 5G, huisvesting voor thuislozen en een Brussels plan ter bestrijding van racisme.

5. Fulltime parlementsleden door cumul te beperken

Bij Groen geldt er al lang een cumul-verbod. Dat willen we graag uitbreiden naar alle parlementsleden. Ook de combinatie van een lokaal uitvoerend mandaat met de functie van kabinetschef of een leidinggevende functie in de administratie (denk: algemeen directeur) willen we niet langer toelaten.

Verder:

  • Verlagen we het loonplafond voor parlementsleden tot 125% van een normale parlementaire vergoeding.
  • Perken we de uittredingsvergoedingen voor parlementsleden verder in en maken we ze niet meer cumuleerbaar met andere beroepsinkomsten.
  • Voeren we een volwaardig statuut in voor parlementsleden (zodat ze bijvoorbeeld wel toegang hebben tot het systeem van werkloosheidsuitkeringen).
  • Verlagen we de vergoedingen van de regeringsleden, Kamervoorzitter en bijzondere functies in het parlement.
  • Schaffen we het uitzonderingsstatuut van de onbelaste parlementaire onkostenvergoeding af en belasten we die op dezelfde manier als andere lonen.

6. Transparante en eerlijke partijfinanciering

We willen het systeem van partijfinanciering hervormen. We blijven kiezen voor een model van een grotendeels publieke partijfinanciering, want zo worden partijen niet de speelbal van giften van grote bedrijven. We willen wel vermijden dat partijen dankzij partijfinanciering grote financiële reserves opbouwen. Daarom maken we het systeem minder gul en sturen we het ook inhoudelijk bij, zodat het in functie staat van een sterke democratische en inhoudelijke werking.

We verzetten ons tegen mattheuseffecten, waarbij de rijkste partijen alleen maar rijker worden omdat ze veel meer geld krijgen dan hun kosten verantwoorden. Dat doen we onder andere met een maximumplafond op wat een partij per jaar kan ontvangen. We versterken de transparantie op en de controle over de inkomsten en uitgaven.

We actualiseren de regels rond politieke advertenties via sociale media

De regels voor verkiezingscampagnes maken we eerlijker, onder andere door hetzelfde totale uitgavenplafond te voorzien voor alle partijen. Om in te spelen op de laatste technologische evoluties, actualiseren we de regels rond politieke advertenties via sociale media. De nadruk ligt op:

  • Een betere regulering
  • Meer transparantie
  • De bescherming van kinderen en jongeren
  • De bestrijding van fake news

7. Maximale openbaarheid van bestuur

We zorgen voor een maximale openbaarheid van bestuur. Dat doen we door bestuursdocumenten vlot toegankelijk en overzichtelijk aan te bieden. Daarnaast vergroten we de transparantie rond lobbying door de recent ingevoerde regeling rond het lobbyregister – waarbij lobbyisten die contact hebben met politici zich moeten registreren – te verfijnen en te versterken op basis van best practices in andere landen en op Europees niveau. Daarbij breiden we de toepassing van het register uit naar de regering en de kabinetten.

We voeren ook de lobbyparagraaf ('voetafdruk van de wetgeving') in, waarbij indieners van een wetsvoorstel of wetsontwerp aangeven bij welke organisaties advies werd ingewonnen tijdens de voorbereiding.

Vind Groen in je buurt

Vind je gemeente
Cookies op groen.be

Groen gebruikt functionele en analytische cookies die noodzakelijk zijn om de website goed te laten functioneren. Deze cookies verwerken geen persoonsgegevens en hier is geen toestemming voor nodig.

Als je daarvoor toestemming geeft, maken we ook gebruik van marketingcookies. Die stellen ons in staat om de website beter af te stemmen op jouw voorkeuren.

Je kunt je instellingen altijd weer wijzigen op de pagina over de cookies.

Voorkeuren aanpassen
Alle cookies accepteren