28 okt 2011

Europeaniseer politiek Europa

Mooie principes zoals muntunies hebben de politieke macht nodig om te overleven. Dat is het Europese probleem: de politieke macht moet geëuropeaniseerd worden, in een Europese regering met democratische legitimiteit.

Door Joschka Fischer, voormalig minister van Buitenlandse Zaken en vicekanselier van Duitsland (1998-2005).

Dat de eurozone centraal staat in de globale financiële crisis verwondert niet. Alleen daar, in het rijk van de belangrijkste munt na de dollar, treft de crisis een zwakke ‘structuur’ in plaats van een staat met echte macht. En die structuur is het vertrouwen van burgers en markten in zijn capaciteit om crisissen op te lossen aan het verkwisten. Ondertussen duwt de crisis het internationale financieel systeem naar de rand van de afgrond.

Met andere woorden, de financiële crisis weerspiegelt een politieke crisis van de eurozone die het bestaan van het hele Europese project bedreigt. U gelooft toch niet dat er nog veel zal overblijven van de gemeenschappelijke markt en van de Europese instellingen en verdragen als de Europese monetaire unie mislukt? We zullen dan zes decennia van succesvolle Europese integratie mogen afschrijven, met onvoorspelbare gevolgen.

Die mislukking zou samenvallen met de opkomst van een nieuwe wereldorde, nu twee eeuwen westerse overheersing op hun einde lopen. Macht en rijkdom verschuiven naar Oost-Aziatische en andere opkomende landen, terwijl Amerika zo zijn eigen problemen heeft en zijn terrein aan het verleggen is van de Atlantische naar de Stille Oceaan. De Europeanen moeten opkomen voor hun belangen, want niemand anders zal dat voor hen doen. Als Europa vandaag zijn eigen lot niet in handen neemt, wordt het de speelbal van nieuwe wereldmachten.

NIET GEBEURD

De oorzaken van de Europese crisis zijn niet drie decennia van neoliberalisme, het uiteenspatten van een door speculatie gevoede zeepbel, het met de voeten treden van de Maastrichtnormen, overmatige schulden of hebzuchtige banken. Hoe belangrijk die factoren ook zijn, het probleem van Europa is niet wat er gebeurd is, maar wat er níét gebeurd is: het creëren van een Europese regering.

Begin jaren 90, toen de meerderheid van de Europese lidstaten beslisten een monetaire unie te vormen met een gemeenschappelijke munt en centrale bank, kreeg het idee van een centrale regering geen steun. Daardoor werd die fase van de bouw van de monetaire unie uitgesteld. Bleef over: een indrukwekkend gebouw, maar zonder stevige fundering om de stabiliteit te verzekeren in tijden van crisis. De monetaire soevereiniteit werd een gemeenschappelijke zaak, maar de macht om ze uit te oefenen bleef steken in de hoofdsteden van de lidstaten.

Men geloofde toen dat geformaliseerde regels - opgelegde limieten voor begrotingstekorten, overheidsschuld en inflatie - zouden volstaan. Dat is een illusie gebleken: mooie principes hebben altijd de steun van de macht nodig, anders doorstaan ze de test van de realiteit niet.
De eurozone, een confederatie van soevereine staten met een gemeenschappelijke munt en gemeenschappelijke uitgangspunten en mechanismen, doorstaat nu die test niet. Ze geeft geen afdoend antwoord op de crisis en verliest het vertrouwen, de belangrijkste troef van eender welke munt.
Tenzij de politieke macht in Europa geëuropeaniseerd wordt, met de huidige confederatie die evolueert naar een federatie, zal de eurozone - en de hele EU - desintegreren. De politieke, economische en financiële kosten zouden niet te overzien zijn. Dat de hele wereld vreest voor een ineenstorting van de EU is geen wonder.

Pakt men daarentegen het politieke tekort van de muntunie aan, eerst door een budgettaire unie op te richten (met een gemeenschappelijke begroting en gemeenschappelijke aansprakelijkheid), dan pas wordt een echte politieke federatie mogelijk. Voor alle duidelijkheid: alles wat minder is dan een Verenigde Staten van Europa zal niet machtig genoeg zijn om de ramp af te wenden.

Of we het graag hebben of niet, de eurozone zal moeten optreden als de voorhoede van de EU. De EU in haar geheel, met 27 lidstaten, zal de politieke eenmaking willen noch kunnen versnellen. Jammer genoeg is er geen unanieme steun voor de nodige Europese verdragswijzigingen. Wat moet er dan gebeuren?

ERFZONDE

De Europeanen hebben beslissende vooruitgang geboekt buiten het bestek van de Europese verdragen (maar heel erg naar het Europese gedachtegoed) toen ze het eens raakten hun grenzen te openen met het zogenaamde Schengenakkoord, dat vandaag deel uitmaakt van de verdragen. Steunend op die geslaagde ervaring moet de eurozone de erfzonde van de EU vermijden: ze mag geen supranationale structuur creëren die democratische legitimiteit ontbeert.

De eurozone heeft een regering nodig die, zoals de zaken er nu voor staan, alleen kan bestaan uit de respectieve staatshoofden en regeringsleiders - een ontwikkeling die al begonnen is. En omdat er geen budgettaire unie mogelijk is zonder een gemeenschappelijk begrotingsbeleid, kan niets beslist worden zonder de parlementen van de lidstaten. Dat betekent dat er ook een ‘Europese Kamer’ nodig is, samengesteld uit de leiders van de nationale parlementen.

Aanvankelijk kan zo’n Kamer raadgevend zijn, waarbij de nationale parlementen hun bevoegdheden behouden. Later, op basis van een intergouvernementeel verdrag, moet ze een heus orgaan zijn voor parlementaire controle en beslissingen, dat bestaat uit afgevaardigden van de nationale parlementen. Omdat zo’n verdrag een grote overdracht van soevereiniteit aan Europese intergouvernementele instellingen zou inhouden, moet het gelegitimeerd worden door de bevolking via referenda in alle lidstaten, (vooral) Duitsland inbegrepen.

Belangrijke kwesties zoals gemeenschappelijk beleid voor economische stabiliteit en het bevorderen van de economische groei worden daarmee niet aangesneden. Maar als we iets geleerd hebben van deze crisis, is het dat je zulke kwesties niet eens kunt vormgeven tenzij de eurozone een betrouwbaar institutioneel kader heeft, met de robuuste fundering van een echte regering, effectieve parlementaire controle en waarachtige democratische legitimering.

Vind Groen in je buurt

Vind je gemeente

We gebruiken cookies om er zeker van te zijn dat je onze website zo goed mogelijk beleeft. Lees meerOK